In de brieven van Mme de Sévigné komen heel regelmatig bloemen en planten voor, als uitdrukking van haar gemoedstoestand. Ook het hier boven geplaatste  manuscript, dat op de tentoonstelling in Musée Carnavalet werd getoond (zie eerder Bericht) sluit aan bij het gevoelsleven van welgestelde dames in 17de eeuws Parijs. Met behulp van AI geef ik hier een lijstje van bloemen die zij benoemt in haar brieven en die ook ongetwijfeld deel uitmaakten van haar tuin bij Chateau Les Rochers in Bretagne. Haar brieven tonen liefde voor de bloemen van die tijd en een “tuinierster” die geniet van het planten van bomen, het aanleggen van lanen en het genieten van de veranderende seizoenen. 

Ook op het schilderij van Jean Nocret (Nancy, 1615 – Paris, 1672), dat in Musée Carnavalet hangt, is Mme de Sévigné met een guirlande van bloemen in haar hand te zien.

Bloen en planten beschreven in de brieven van Mme de Sévigné (volgens AI):

• ” Rozen: Ze beschrijft vaak de geur en schoonheid van rozen in haar tuinen.
• Jasmijn: Geliefd om de geur.
• Lelies: Vaak genoemd in de context van de siertuin.
• Oranjebomen (orangers): Ze noemt haar “oranjebomen” (in potten) met zorg en toewijding, wat wijst op een passie voor deze planten.
• Lavendel: Vooral in de context van haar verblijf in de Provence (Grignan).
• Viooltjes: Genomineerd als een van de vroege lenteverschijningen.

N.a.v. de tentoonstelling ‘BIRDS’ in het Mauritshuis (t/m 7 juni as) maakte ik al twee ‘Berichten’ op onze website voor en na het bezoek aan deze tentoonstelling. Ik liet al doorschemeren dat ik het toch jammer vond dat vogels alleen kunsthistorisch zijn belicht en dat er nauwelijks aandacht is besteed aan de vogel als natuurverschijnsel.

Zie Vogels biohistorisch beschouwd  en Tentoonstelling BIRDS nader bekeken.

Nu wil ik nog een aspect toevoegen dat misschien ook niet erg bekend is onder kunsthistorici, namelijk het vogelei.

A.A. van Pelt Lechner. Oologia Neerlandica: de eieren der in Nederland broedende vogels. Den Haag, 1910-1913. 2 delen

Nederlandse (inheemse) vogeleieren worden voor het eerst beschreven door  Arnold Anton van Pelt Lechner (1863-1950) in zijn boek:  OOLOGIA NEERLANDICA: DE EIEREN DER IN NEDERLAND BROEDENDE VOGELS (2 delen). Den Haag, 1910-1913, met 617 afbeeldingen in kleurendruk en 50 in heliotype op 191 platen, naar voorwerpen uit de verzameling van de schrijver zelf. Er zijn 250 exemplaren van dit boek gedrukt waarvan 50 in het nederlands en 100 in het engels. Uiterst zeldzaam. (Herdrukken van de engelse uitgave in 2016/2018/2023).

In 1899 werd Van Pelt Lechner, die tot dan toe burgemeester van Zevenhuizen (ZH) was geweest, benoemd tot bibliothecaris van de Rijks Hóogere Land-, Tuin- en Boschbouwschool (nu Wageningen University & Research), dit bleef hij tot 1916. Hij heeft dit boek dus geschreven in de tijd dat hij bibliothecaris was in Wageningen. Het is dus duidelijk hoe dit boek in de bibliotheek van WUR terecht is gekomen. Ik beschouw Van Pelt Lechner graag als mijn collega. Maar eigenlijk was hij een collega van de tuinarchitect Leonard Springer, die van 1897 tot 1900 leraar tuinkunst was aan dezelfde school.

Museum Het Mauritshuis heeft sinds 12 februari zijn deuren geopend voor een hele bijzondere tentoonstelling ‘BIRDS”. Het museum probeert hiermee bezoekers te trekken die niet zo gauw binnen zullen lopen omdat alles wat er te zien is voornamelijk uit de 17de eeuw en eerder afkomstig is en de jeugd van tegenwoordig minder in dat tijdvak is geinteresseerd. Met deze tentoonstelling hoopt men nu het grote (en jonge) publiek te bereiken.

Vorige maand deed ik al als voorbereiding op mijn bezoek een vooronderzoekje. Ik heb de tentoonstelling nu bezocht en wil daar nog (kort) op reageren.

De tentoonstelling is niet zoals we meestal gewend zijn chronologisch gerangschikt, misschien is dat even wennen, maar het is ook een verademing voor mensen die niet van geschiedenis houden. Alle voorwerpen zijn voorbeelden van een van de zeven thema’s, waaruit de tentoonstelling is opgebouwd.  Allemaal duidelijk, hoewel ik als bioloog de ‘vogel als deel van de levende natuur’ wel erg mis. Over onze Nationale Vogel de Grutto (en waarom deze vogel tot Nationale Vogel van Nederland is gekozen) wordt niet gerept.

Hopelijk kunnen heel veel mensen deze originele tentoonstelling, als Wunderkammer ingericht zoals men zegt,  gaan zien. Ik wil hier enige voorwerpen noemen die voor mij persoonlijk er uitspringen en die mij persoonlijk hebben geraakt.

• Madonna met kind dat met een ‘puttertje’ speelt. Het is een anonym schilderij uit de omgeving van Dieric Bouts, een schilder die tot de Vlaamse Primitieven behoort. Ik ben afgestudeerd op de planten die door de Vlaamse Primitieven op hun schilderijen zijn afgebeeld. De planten op de zodenbank op dit schilderij zijn niet al te duidelijk weergegeven. Deze schilder was niet een nauwkeurige detaillist. Daarom zal ook het puttertje niet de grootste aandacht hebben gekregen, toch zal het zeker deze vogelsoort moeten voorstellen, maar in verhouding te groot. Ik had nog nooit een afbeelding gezien van het Kindje Jezus dat speelt met een vogel aan een touwtje. In de andere hand houdt hij overigens een kers, waarmee hij het vogeltje wil lokken. Achter op de muur zit een pauw.

• Het puttertje van Carel Fabritius. Een meesterwerk. Van een podcast heb ik geleerd dat dit een vrouwtje-putter is. De rode vlek op de kop loopt niet verder door achter de ogen, bij een mannetje wel. Zou Fabritius expres gekozen hebben voor een vrouwtje omdat ook het feit dat dit puttertje haar eigen water kan putten in de mensenwereld toch iets vrouwelijks heeft? Zie voor verdere symboliek ook het eerdere onderzoekje.

• De duif van Picasso voor het Wereld Vrede Congres (1949). Ik leerde al over de duif van Matisse en Picasso door mijn onderzoekje. Zie daar.

• Brancusi Vogel. Een abstracte benadering van de krachtige opstart van een vogel. Het gepolijste brons/koper van dit conceptuele beeld schittert door de hele zaal. Ik zie een vogel die opvliegt, pijlsnel naar boven, op weg naar de hemel. Kracht, schittering en de boodschapper tussen hemel en aarde.

Foto Guggenheim Museum.

Ter verdere informatie:

Martine Gosselink en Simon Schama. Birds: Het puttertje , mens en vogel. Mauritshuis / Hannibal books. 2026.